Onderstromen in organisaties: wat je niet ziet maar wél voelt
Het beeld hierboven vat het samen. Je staat er middenin, netjes in pak, met het hoofd boven water. Je merkt dat er van alles onder water beweegt. Geen idee waar het vandaan komt en hoe je het tegenhoudt. Het brengt je uit evenwicht, telkens weer.
Op de een of andere manier lukt het niet. De afspraken verwateren. De oude patronen keren terug. En dan valt al snel het oordeel. Mensen nemen geen eigenaarschap. Teams komen hun afspraken niet na. Afspraak is toch afspraak?
Ik zie het anders. De meeste mensen willen best. De oorzaak ligt niet bij onwil. De oorzaak ligt onder de oppervlakte, in wat ik de onderstroom noem.
De onderstroom is het geheel van ongrijpbare krachten en regels die je niet ziet. Toch hebben ze enorme invloed op wat je doet en op wat er om je heen gebeurt. Als leidinggevende stuur je je organisatie met plannen en afspraken. Dat spreekt het bewuste, denkende deel van mensen aan. Je hoofd. Maar de grootste kracht achter ons doen en laten zit onder water. Zoiets als zwemmen in zee. Je hebt het plan om naar de kant te gaan. De onderstroom bepaalt waar je werkelijk uitkomt.
In dit artikel neem ik je mee onder die waterlijn. Je ontdekt wat de onderstroom is, waarom afspraken alleen niet genoeg zijn en hoe je leert werken met de krachten die echt beweging brengen.
Boven en onder de waterlijn
Stel je een ijsberg voor. Boven water zie je een klein topje. Daaronder, uit het zicht, zit de enorme massa die de koers bepaalt.
Zo werkt het ook in je organisatie. Boven de waterlijn ligt alles wat je ziet en meet. De doelen en de strategie. De rollen en de taken. De cijfers, de plannen, de afspraken. Dit is de bovenstroom. Hier heb je grip, dus hier richt je je op.
Onder de waterlijn merk je iets anders. Krachten en bewegingen. Onrust, onderdrukte gevoelens, verborgen agenda’s, tegenkrachten, weerstand. Allemaal ongrijpbare dingen. Je weet niet altijd waar ze vandaan komen, laat staan hoe je er grip op krijgt. Een ijsberg pak je vast. Water glipt door je vingers.
En net als bij de zee komen ze soms van ver. Uit de samenleving, uit de wereld van je stakeholders. Je medewerkers, je klanten, je financiers, de media. Je ziet ze niet en ze zijn er altijd. En dan bepalen ze ook nog voor het grootste deel hoe mensen zich werkelijk gedragen. Terwijl jij iets heel anders had bedacht.
En hier komt het. Al die krachten en gevoelens en weerstanden zijn niet de kern. Ze zijn de rimpels aan de oppervlakte. Eronder ligt een diepere bron die ze in beweging zet. Een laag die bepaalt of je ergens bij hoort, die de geschiedenis van een groep vasthoudt en die je verbindt met iets groters dan jezelf. Die diepere bron is de eigenlijke onderstroom. Verderop neem ik je mee naar beneden.
Het lastige is dit. Je stuurt op het topje, terwijl de bron eronder de richting bepaalt. Daarom lopen goede plannen vast op iets wat niemand kan aanwijzen.
Waarom afspraken alleen niet genoeg zijn
We leren op school om na te denken. Om te analyseren, te plannen, te beslissen. Zo besturen we ook onze organisaties. Met ons hoofd, met ons denkende brein.
Maar dat denkende brein is maar een deel van het verhaal. De Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman liet zien dat we twee manieren van denken hebben. Een snelle, die vanzelf gaat, zonder dat je erbij nadenkt. En een langzame, waarmee je bewust redeneert. Als je een afspraak maakt of om eigenaarschap vraagt, spreek je die langzame, denkende kant aan. Alleen komt het meeste van ons gedrag uit die andere, snelle kant. De kant die je niet bewust stuurt.
Denk aan rechtop staan. Je doet het de hele dag, zonder er een seconde bij stil te staan. Onder de oppervlakte werkt je lichaam keihard. Spieren, evenwicht, honderd kleine correcties per minuut. Zou je erover nadenken, dan viel je om.
Zo werkt het ook in een team. Al dat onbewuste werk houdt de groep overeind. Ieder mens voelt onbewust aan wat hier veilig is, wie erbij hoort en wat je beter niet doet. Het is een enorm netwerk van breinen dat samen de groep in stand houdt. Precies zoals jouw lichaam je rechtop houdt, zonder woorden, zonder plan.
Daarom stuit een goed plan zo vaak op iets onzichtbaars. Je spreekt de denkende kant aan, terwijl de snelle, onbewuste kant het gedrag bepaalt. Afspraak is afspraak klinkt logisch. Maar logica bereikt die diepere laag niet.
Ik ken beide kanten van dit verhaal. Ik ben opgeleid als ingenieur en gaf jaren leiding in de ICT. Ik weet hoe verleidelijk het is om alles op te lossen met een scherp plan en een heldere afspraak. En ik liep tegen de grens daarvan aan. Sinds ruim achttien jaar verdiep ik me in de laag eronder, met systemisch werk, opstellingen en ervaringsgerichte methoden. Niet in plaats van de ratio, maar als aanvulling erop. Meer over mijn achtergrond lees je hier.
Wat er onder de bron ligt
Wat je (niet) doet om erbij te horen
Ieder mens wil ergens bij horen. Dat zit diep. Zo diep dat je het zelf niet doorhebt.
Kom je nieuw binnen bij een organisatie, dan voel je binnen een dag aan hoe de hazen lopen. Wat hier gewaardeerd wordt. Waar je beter over zwijgt. Hoe laat mensen echt naar huis gaan. Je past je aan zonder dat iemand het vraagt.
Je merkt het aan jezelf als je van omgeving wisselt. Op je werk gedraag je je anders dan thuis. Bij oude vrienden komt er een kant boven die op kantoor nooit verschijnt. Niet omdat je onecht bent. Omdat een deel van jou voortdurend aanvoelt: hoor ik er nog bij, doe ik het goed?
Deze kracht maakt mensen loyaal aan hun groep. En precies daarom houdt ze oude patronen in stand. Wie zich aanpast om erbij te horen, verandert niet zomaar, ook al staat er een nieuw plan op tafel.
De groep beschermt zichzelf
Een groep onthoudt alles. Ook wat niemand meer hardop zegt.
We denken dat alleen mensen een geweten hebben. Maar een groep heeft er ook een. Een familie, een team, een organisatie, een hele samenleving. Dat groepsgeweten heeft één doel: voortleven. Het leert van het verleden en houdt vast aan wat de groep ooit veilig maakte.
Kijk naar een kudde paarden. Elk paard beweegt mee met het geheel, gestuurd door iets ouder dan zichzelf. Zo overleefden mensen vroeger ook. Alleen in een groep maakte je kans. Dat zit nog steeds in ons. En dit groepsgeweten is sterker dan de enkeling erin, die vooral bezig is om erbij te horen.
Loop een vergaderruimte binnen en soms voel je meteen dat er iets in de lucht hangt. Er is niets gezegd, en toch weet je: hier speelt iets. Dat is de groep die zichzelf beschermt.
Ik zag dit bij een organisatie in het noorden van het land. Ze was ooit opgericht om werk te bieden in een streek met veel werkloosheid. Zorgen voor elkaar zat in haar wortels. Toen een nieuwe manager iemand aansprak op slecht werk, kreeg hij het meteen terug: “Zo gaan we hier niet met elkaar om.” Dat was geen regel uit een handboek. Het was een oud verhaal dat zich beschermde.
Zulke verhalen werken jaren door. Zelfs als de mensen van toen allang vertrokken zijn. Wat niet benoemd wordt, verdwijnt niet. Het zijn krachtige, diepe stromingen onder water. Ze sturen gewoon door.
De Stroom van het Leven
Er is nog een diepere laag. Alles wat leeft, kent een ritme. Het ontstaat, groeit, bloeit en maakt plaats voor iets nieuws. In de natuur vecht niemand daartegen. Een boom die zijn blad laat vallen, is geen boom die faalt.
Organisaties leven ook. Een afdeling, een werkwijze, een product. Er komt een tijd dat iets zijn werk heeft gedaan. Dat voel je eerder dan je het weet. Er knaagt iets. De energie zakt weg. Of andersom: er wil iets nieuws geboren worden, nog zonder naam.
Deze laag laat zich niet plannen. Ze vraagt iets anders van je. Aanvoelen wat af is en wat wil komen. Meebewegen in plaats van vasthouden.
Organisatiecultuur
Van alle onderstromen is de organisatiecultuur de grootste. En de meest onderschatte.
Cultuur is niet wat er op de muur hangt. Het is wat mensen doen als er even niemand oplet. Hoe je hier met fouten omgaat. Wie het echt voor het zeggen heeft, los van de titels. Wat je wel zegt in de wandelgang en niet in de vergadering. Niemand heeft het opgeschreven. Iedereen weet het.
Daarom verandert cultuur niet met een paar nieuwe kernwaarden op papier. Je hangt mooie woorden op, maar de oude gewoonten liggen er nog Ingesleten, vertrouwd, energiezuinig. Onder druk of bij stress glijdt iedereen er zo weer in terug.
Echte cultuurverandering vraagt iets anders. Erkennen wat er nu is, ook de oude pijn en de ongemakkelijke waarheden. Ruimte waarin mensen durven te zeggen wat echt speelt. En tijd, veel tijd, om nieuwe gewoonten in te slijten. Het is een kwestie van jaren, niet van maanden.
En het begint niet op de werkvloer. Het begint bij de top. Daarover schreef ik een apart artikel: cultuurverandering begint bij de top.
Onderstromen houden niet op bij je eigen muren
Tot nu toe keken we naar binnen. Naar jou, je team, je organisatie. Maar de stroom loopt door.
Je organisatie drijft zelf mee in een groter water. De markt, de economie, de samenleving, de tijdgeest. Ook daar zijn stromingen. Een verschuiving in wat klanten willen. Een crisis die het vertrouwen raakt. Een technologie die alles omgooit. Je voelt de golven binnenkomen, ook al ontstonden ze ver buiten je gebouw.
Daarom laat een grote verandering zich niet sturen als een project. Je organisatie is geen machine waarin je een onderdeel vervangt. Ze is een levend systeem dat meebeweegt met het water eromheen. Daarover schreef ik apart: waarom je transformatie in je organisatie niet kunt sturen.
De wijsheid van de waterlelie
Kijk eens naar een waterlelie. Wat je ziet is de bloem. Elegant, rustig op het water, mooi om te zien.
Wat je niet ziet, is wat haar voedt. Diep onder water reiken de wortels tot in de modder. In die donkere bodem begint alles. Is de modder vervuild, dan verkleurt het blad. Zitten de wortels vast, dan komt de bloem niet op. Maar is de bodem gezond, dan bloeit de lelie vanzelf.
Zo werkt het ook bij jou. Wat je ziet, zijn de prestaties, de resultaten, de samenwerking. Wat je niet ziet, is wat ze voedt. De drijfveren, de oude verhalen, de onuitgesproken loyaliteiten. Een probleem boven water is meestal een teken van iets in de modder eronder.
De kunst is om allebei te verzorgen. De bloem waarderen én de bodem gezond houden. Wie alleen naar de bloem kijkt, snapt niet waarom ze verwelkt.
Zo werk ik met onderstromen
Een plan in de bovenstroom haalt weinig uit als de onderstroom tegenwerkt. Praten alleen bereikt die diepere laag niet. Ze zit niet in je hoofd, maar in je lijf, je gevoel, je zintuigen. Daarom werk ik op een manier die juist dat aanspreekt. Ik doe dat in drie bewegingen.
(1) Ont-moeten
Eerst halen we de druk eraf. Even niets moeten. Geen plan dat het anders moet, geen oordeel over wat er is.
Dat klinkt eenvoudig, en het is het moeilijkste wat er is. Zolang alles nog moet, blijft iedereen doen alsof. Pas als het moeten wegvalt, komt de waarheid op tafel. Wat mensen in de wandelgang zeggen maar nooit in de vergadering. Wat al jaren speelt maar nooit benoemd is. Hier begint de ruimte voor iets nieuws.
(2) Ontmoeten
Dan gaan we voelen wat er werkelijk speelt. Niet erover praten, maar het laten zien.
Hiervoor gebruik ik werkvormen die de onderstroom zichtbaar maken. Systemische opstellingen, waarbij je letterlijk neerzet hoe de verhoudingen liggen. Ervaringsgericht werk, waarbij je hele systeem meedoet, niet alleen je hoofd. Vaak in de natuur, weg van kantoor, waar geen afleiding tussen jou en het vraagstuk staat. Wat iedereen al voelde maar niemand uitsprak, wordt ineens zichtbaar. En wat je met je hele lijf ervaart, ontken je niet meer.
Dat is het keerpunt.
(3) Zinvolle actie
Vanuit dat diepere begrip ontstaan stappen die kloppen. Niet omdat ze in een plan staan, maar omdat ze aansluiten bij wat er werkelijk speelt.
Zulke acties geven energie in plaats van dat ze energie kosten. Je hoeft niemand meer te overtuigen, want iedereen voelde de grond eronder. Zo krijgt verandering wortels, in plaats van dat ze na een paar weken wegzakt.
Wat deze manier van werken oplevert, is dat mensen niet alleen begrijpen wat er speelt, maar het ook ervaren. Daardoor beweegt er iets wat met praten alleen op slot bleef. Dieper inzicht in wat er onder de oppervlakte leeft. Ruimte om veilig nieuw gedrag uit te proberen. En verandering die blijft, omdat ze niet alleen in het hoofd zit.
Van vechten tegen het water naar meebewegen
De bovenstroom is wat je wilt veranderen. De zichtbare plannen, doelen en structuren. De onderstroom is wat je verandert als je durft te kijken naar wat er echt speelt onder de oppervlakte.
Denk terug aan het begin. De man in pak, tot zijn nek in het water, uit evenwicht gebracht door krachten die hij niet ziet. Je houdt die krachten niet tegen. Water laat zich niet tegenhouden. Maar je leert ze wel lezen. En dan dragen ze je, in plaats van dat ze je omvertrekken.
Diepgaande inzichten en echte vooruitgang